Yapısal anlatım bozuklukları, bir cümlenin anlamından ziyade dil bilgisi yapısını ve ögeler arası uyumunu bozan hatalardır. Cümle dil bilgisi kurallarına uygun kurulmadığında ortaya çıkan bu durum temelde üç ana başlıkta incelenir: özne-yüklem uyumsuzluğu, öge eksikliği ve çatı uyumsuzluğu.
Öğrencilerin bu konuyla en sık karşılaştığı yerler 8. sınıf Türkçe dersi ile LGS hazırlık süreci ve sonrasında 11. sınıf edebiyat müfredatıdır. Doğru bir anlatım bozukluğu konu anlatımı incelemesi yapmak, hem sınavlarda net artırmanızı sağlar hem de günlük dilde yaptığınız hataları fark etmenize yardımcı olur. Aşağıda yer alan tüm dil bilgisi kuralları yanlış ve düzeltilmiş örnek cümlelerle desteklenmiştir; cümlenin yapısını iyi analiz etmek bu noktada kilit rol oynar.
📌Öne Çıkanlar
- Özne-yüklem uyumsuzluğu: Ben ve Buğra gelmişti ➔ gelmiştik
- Öge eksikliği: Kitaptaki hatalar düzeltilecek ve tekrar basılacak ➔ … ve kitap tekrar basılacak
- Öge fazlalığı: Seda'yla buluşup onunla gideceğiz ➔ Seda'yla buluşup gideceğiz
- Çatı uyumsuzluğu: yolarak atılsın ➔ yolunarak atılsın
Özne-Yüklem Uyumsuzlukları
Özne ile yüklem arasındaki şahıs, teklik-çokluk veya olumluluk-olumsuzluk uyumunun sağlanamaması cümle düzeyinde anlatım kusurlarına yol açar. Özne-yüklem uyumsuzluğu başlığı altında incelenen bu hatalar dil bilgisi testlerinde sıkça sorgulanmaktadır.
Kişi Bakımından Uyumsuzluk
Cümlenin öznesi farklı şahıslardan oluşan birden fazla kişiyi kapsıyorsa ("ben ve sen", "sen ve o", "ben ve arkadaşlarım" gibi), yüklem de bu şahısları kapsayan çoğul kişi ekine göre çekimlenmelidir.
| Yanlış Kullanım | Doğru Kullanım |
|---|---|
| Ben ve Buğra buraya daha önce birkaç kez gelmişti. | Ben ve Buğra buraya daha önce birkaç kez gelmiştik. |
| Ben ve arkadaşlarım okula gitmeyeceğim. | Ben ve arkadaşlarım okula gitmeyeceğiz. |
| Sen ve Hatice çok sessiz konuştu. | Sen ve Hatice çok sessiz konuştunuz. |
Tekillik-Çoğulluk Bakımından Uyumsuzluk
İnsan dışındaki varlıklar (hayvanlar, bitkiler, cansız nesneler, soyut kavramlar) çoğul özne olduğunda yüklem daima tekil olur.
| Yanlış Kullanım | Doğru Kullanım |
|---|---|
| Bahçeler çiçek açmışlar. | Bahçeler çiçek açmış. / Bahçe çiçek açmış. |
| Kanaryalar ne de hoş ötüyorlar. | Kanaryalar ne de hoş ötüyor. |
| Gözlerim yakını çok net görmüyorlar. | Gözlerim yakını çok net görmüyor. |
İnsan özne olduğunda ise yüklem tekil de çoğul da olabilir:
- Çocuklar bahçede kumla oynuyor. (Doğru)
- Çocuklar bahçede kumla oynuyorlar. (Doğru)
İnsan dışındaki varlıklara insani özellikler yüklenmişse (kişileştirme yapılmışsa) yüklem çoğul yapılabilir:
- Kuşlar sanki baharın gelişini kutluyorlar. (Doğru)
Belgisiz zamirler veya belgisiz sıfatlar özne olduğunda yüklem tekil kalmalıdır:
- Birçok insan ailelerinin kıymetini bilmiyorlar. (Yanlış) ➔ Birçok insan ailelerinin kıymetini bilmiyor. (Doğru)
- Bazı öğrenciler projelerini yapmamışlar. (Yanlış) ➔ Bazı öğrenciler projelerini yapmamış. (Doğru)
Topluluk İsimlerinde Özne-Yüklem Uyumu
Takım, ordu, sınıf, halk gibi topluluk isimleri özne olduğunda yüklem tekil olur. Ancak topluluk ismi çoğul eki (-lar / -ler) almışsa yüklem çoğul şekilde de kullanılabilir.
| Yanlış Kullanım | Doğru Kullanım |
|---|---|
| Bizim takım sahaya çıktılar. | Bizim takım sahaya çıktı. |
| Ordu uzun süredir savaşıyorlar. | Ordular uzun süredir savaşıyor. / Ordular uzun süredir savaşıyorlar. (İkisi de doğru) |
Olumluluk-Olumsuzluk Bakımından Uyumsuzluk
Öznede "hiç kimse", "hiçbiri", "kimse" gibi olumsuz anlam taşıyan sözcükler bulunduğunda yüklemin de olumsuz biçimde çekimlenmesi şarttır.
| Yanlış Kullanım | Doğru Kullanım |
|---|---|
| Anlattıklarına hiç kimse inandı. | Anlattıklarına hiç kimse inanamadı. |
Öge Eksikliği
Sıralı veya bağlı cümlelerde temel ya da yardımcı ögelerden birinin ortak kullanılması ve bu durumun yüklemlerden biriyle mantıksal açıdan çakışması öge eksikliğine yol açar. Bu kural anlamsal anlatım bozuklukları örnekleri incelenirken de sıklıkla yapısal yönüyle karşılaştırılır.
Özne Eksikliği
Edilgen cümlelerden etken cümlelere geçişte ya da ortak özne kullanımında yükleme uymayan durumlarda ortaya çıkar.
| Yanlış Kullanım | Doğru Kullanım |
|---|---|
| Kitaptaki hatalar düzeltilecek ve tekrar basılacak. | Kitaptaki hatalar düzeltilecek ve kitap tekrar basılacak. |
Yüklem Eksikliği
İki ayrı cümlenin tek bir yükleme bağlanmaya çalışılması ve bu yüklemin her iki özneye veya nesneye uymamasıdır.
| Yanlış Kullanım | Doğru Kullanım |
|---|---|
| Taksim meydanına geldiğimizde o işine, ben evime gittim. | Taksim meydanına geldiğimizde o işine gitti, ben evime gittim. |
Nesne Eksikliği
Geçişli fiillerin bulunduğu sıralı cümlelerde nesnenin ikinci cümlede unutulmasıyla oluşur.
| Yanlış Kullanım | Doğru Kullanım |
|---|---|
| Ben en yakın arkadaşıma inanır ve severim. | Ben en yakın arkadaşıma inanır ve onu severim. |
Tümleç (Tamlayıcı) Eksikliği
Yer tamlayıcısı veya zarf tümlecinin sıralı cümlelerde eksik bırakılması sonucunda anlam karmaşası doğar.
| Yanlış Kullanım | Doğru Kullanım |
|---|---|
| Okulun önünden taksiye bindim, on dakika sonra indim ve geldim. | Okulun önünden taksiye bindim, on dakika sonra taksiden indim ve buraya geldim. |
Öge Fazlalığı
Sıralı, bağlı ya da birleşik cümle yapılarında halihazırda birinci yargıda dile getirilmiş ve iki yargıya da hizmet eden bir ögenin gereksiz yere ikinci cümlede tekrar edilmesidir. Bu durum öge eksikliğinin tam tersi (aynı madalyonun diğer yüzü) şeklinde değerlendirilebilir ve sınav sorularında genellikle ikisi bir arada sorulur.
| Yanlış Kullanım | Doğru Kullanım |
|---|---|
| Seda'yla saat on ikide caddede buluşup onunla sinemaya gideceğiz. | Seda'yla saat on ikide caddede buluşup sinemaya gideceğiz. |
| Arkadaşlarımız bilmeden hataya düşmüşler; çünkü arkadaşlarımız iyi niyetinizden şüphe etmişler. | Arkadaşlarımız bilmeden hataya düşmüşler; çünkü iyi niyetinizden şüphe etmişler. |
Çatı Uyumsuzluğu
Birleşik cümlelerde fiilimsiler ile yüklemin çatı bakımından (etkenlik veya edilgenlik) uyumlu olmaması anlatım bozukluğuna yol açar. Bir eylem edilgen ise fiilimsi de edilgen duruma getirilmelidir.
| Yanlış Kullanım | Doğru Kullanım |
|---|---|
| Zararlı bitkiler yolarak bir köşeye atılsın. | Zararlı bitkiler yolunarak bir köşeye atılsın. |
| Avcılar, avladıklarını odun ateşinde pişirilerek yediler. | Avcılar, avladıklarını odun ateşinde pişirip yediler. |
Tamlama Yanlışlıkları
Aynı tamlanana bağlanan isim ve sıfatların bir arada kullanılması anlatım bozukluğu oluşturur.
| Yanlış Kullanım | Doğru Kullanım |
|---|---|
| Özel ve kamu kuruluşları iki gün boyunca çalışamayacak. | Özel kuruluşlar ve kamu kuruluşları iki gün boyunca çalışamayacak. |
| En iyi yabancı ve Türk şarkıları dinleyici oylarıyla belirlendi. | En iyi yabancı şarkılar ve Türk şarkıları dinleyici oylarıyla belirlendi. |
| Fabrikada ne kadar işçiler varsa, hepsi zam istiyor. | Fabrikada ne kadar işçi varsa, hepsi zam istiyor. |
Bağlaç Yanlışlıkları
Bağlaçlar cümledeki düşüncenin yönünü belirler. Olumlu düşünceden olumsuza geçerken kullanılan bağlaçlar, paralel iki olumlu yargıda kullanılırsa bozukluk yaratır. Öğrenciler anlatım bozukluğunun nedenleri hususunu kavrarken bağlaçların mantıksal işlevine dikkat etmelidir.
| Yanlış Kullanım | Doğru Kullanım |
|---|---|
| Sema Hanım kızını çok seviyor fakat bir dediğini iki etmiyordu. | Sema Hanım kızını çok seviyor ve bir dediğini iki etmiyordu. |
| Ben yarın partiye gidemem ama okulda yapılacak bir sürü işim var. | Ben yarın partiye gidemem, çünkü okulda yapılacak bir sürü işim var. |
Eklerin Yanlış Kullanımı
İyelik, hal veya çokluk eklerinin gereksiz, eksik ya da işlevine uygunsuz şekilde tercih edilmesi anlatımı bozar.
| Yanlış Kullanım | Doğru Kullanım |
|---|---|
| Biz tartışmasını bilmeyen bir milletiz. | Biz tartışmayı bilmeyen bir milletiz. |
| Trenle yolculuk yapmasını ben de çok severim. | Trenle yolculuk yapmayı ben de çok severim. |
Yapısal Anlatım Bozuklukları 8. Sınıf ve LGS'de Nasıl Sorulur?
Sınavlarda ve 8. sınıf düzeyinde en sık soru gelen alanlar öge eksikliği ve özne-yüklem uyumsuzluğudur. LGS sorularında genellikle 4 veya 5 cümle verilerek "Hangi cümlede yapısal bir anlatım bozukluğu vardır?" ya da "Cümledeki anlatım bozukluğu hangi değişiklikle giderilebilir?" şeklinde sorular yöneltilir.
Yüklemi Bulun: Cümlenin yüklemini belirleyin; kişisine, sayısına ve olumlu mu olumsuz mu olduğuna bakın.
Öge Eksikliğini Denetleyin: Sıralı veya bağlı cümle ise iki cümlenin de yüklemine ögeleri bağlayıp deneyin.
Özne-Yüklem Uyumuna Bakın: Özne tekil mi, insan mı, topluluk mu kontrol ederek yüklemdeki kişi ekiyle eşleştirin.
Soru 1: Sen ve ben yarın toplantıya katılırsın.
Cevap: Özne-yüklem uyumsuzluğu vardır; özne "sen ve ben" olduğu için yüklem "katılırız" olmalıdır.
Soru 2: Kitaptaki hatalar düzeltilecek ve tekrar basılacak.
Cevap: Öge eksikliği vardır; "tekrar basılacak" yükleminin özneye ihtiyacı vardır. Doğrusu: "Kitaptaki hatalar düzeltilecek ve kitap tekrar basılacak."
Kaynakça
- T.C. Millî Eğitim Bakanlığı. Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli: Ortaokul Türkçe Dersi Öğretim Programı (5, 6, 7 ve 8. Sınıflar).
https://tymm.meb.gov.tr/ogretim-programlari/ders/ortaokul-turkce-dersi - T.C. Millî Eğitim Bakanlığı. Sınavla Öğrenci Alacak Ortaöğretim Kurumlarına İlişkin Merkezî Sınav (LGS) Başvuru ve Uygulama Kılavuzu.
https://www.meb.gov.tr/mevzuat/liste.php?ara=40 - Türk Dil Kurumu. Türkçe Sözlük ve Yazım Kılavuzu.
https://sozluk.gov.tr (sözlük) ve https://tdk.gov.tr (yazım kılavuzu)
Yapay zekâ ile özetle
Makaleyi beğendiniz mi? Puanlayın!
Loading...
sağolun, harika!