En azından üç dilde küfretmesini bileceksin. Çünkü sen ne tarih ne coğrafya ne de şu ne de busun. Sen otobüsü kaçırmış bir milletin çocuğusun.
Bedri Rahmi Eyüboğlu
Eğer Türk resmini bir kokuya benzetecek olsaydık, Bedri Rahmi kesinlikle taze basılmış bir yazma, dağ kekiği ve deniz tuzu kokardı. O, sadece bir ressam değil; kelimeleri boyaya, boyaları ise şiire dönüştüren bir büyücüydü. "Resim yaparken şiir yazarım, şiir yazarken resim yaparım" diyen bu dev isim, Anadolu’nun tozlu yollarındaki kilim desenlerini aldı ve onları dünya sanatının en modern vitrinlerine taşıdı.
Bu yazıda, Bedri Rahmi Eyüboğlu eserleri içindeki o bitmek bilmeyen yaşam enerjisini, "mavi"ye olan tutkusunu ve köylü pazarından Paris kafelerine uzanan o renkli serüvenini inceleyeceğiz. Hazırsanız, fırçasının ucuna bir parça güneş ışığı takıp yola koyulalım.
Bedri Rahmi Eyüboğlu Kimdir?
1911 yılında Görele’de doğan Bedri Rahmi, hayatı boyunca tek bir kalıba sığmayı reddeden o nadir ruhlardan biriydi. Güzel Sanatlar Akademisi’nde Nazmi Ziya ve İbrahim Çallı gibi ustalardan ders alsa da, asıl ruhunu Paris’te André Lhote’un yanında pişirdi.
Ama o, Batı’nın tekniğini alıp bu topraklara döndüğünde, gördüğü her motife aşık oldu.
Ona sadece "ressam" demek büyük bir haksızlık olur. O; seramikçi, mozaikçi, yazar ve "Karadut" şiiriyle kalbimize kazınan usta bir şairdi. 1973 yılındaki vedasına kadar ürettiği her Bedri Rahmi eserleri, aslında bu toprakların ne kadar renkli ve derin olduğunun birer kanıtıydı. Bugün İstanbul’un herhangi bir sokağında karşınıza çıkan bir duvar mozaiği ya da bir kumaş üzerine basılmış o meşhur balık figürü, onun bize bıraktığı bitmeyen bir mirastır.
Bedri Rahmi'nin 'halk için sanat' anlayışı sadece mozaiklerle sınırlı kalmadı. O, Paris’te gördüğü 'gravür' ve 'litografi' gibi teknikleri Türkiye’ye getirdi ama bunları Anadolu’nun geleneksel ahşap baskı sanatıyla, yani yazmacılıkla birleştirdi.
Atölyesinde öğrencilerle birlikte kollarını sıvayıp kumaş boyadığı o günler, aslında Türk moda ve tekstil tasarımının da temellerinden biridir. Bugün modern bir elbisede gördüğünüz o balık motifi, belki de Bedri Rahmi’nin 1950’lerde attığı bir düğümün devamıdır.
Sanatçının modern yaklaşımını kavramadan önce, temel taşımız sayılan Kaplumbağa Terbiyecisi tablosu incelemesi ile Türk resminin köklerine inebilirsiniz.
Eserleri
Bedri Rahmi’yi diğerlerinden ayıran en büyük fark, onun o "akademik" ağırlığı bir kenara bırakıp halkın içine karışmasıydı. O, Anadolu’yu sadece bir manzara olarak görmedi; Anadolu’nun ruhunu kilim desenlerinde, yazmacılıkta ve çömleklerde buldu. Bir gün bir köylü pazarında gördüğü bir yazmanın kenarındaki o ince işçilik, onun için Paris’teki en modern müzedeki eser kadar kıymetliydi.
Aşık Veysel (Gönül Gözüyle Bir Portre)
Bedri Rahmi için fırça ve kalem hiçbir zaman birbirinden ayrı dünyalar olmadı. O, "Resim yaparken şiir yazarım, şiir yazarken resim yaparım," derken sanatın o bütünleşik ruhuna inanıyordu. Bu inancın en sarsıcı yansıması, Anadolu’nun kadim sesi Aşık Veysel’i tuvale taşıdığı andır. Bedri Rahmi bu portrede sadece bir ozanı değil; toprağın sadakatini, karanlığın içindeki o muazzam ışığı ve bir milletin ortak kederini resmetmiştir.
Bedri Rahmi’nin "şiir ve resim kardeştir" felsefesinin en somut örneklerinden biridir. Halk ozanı Aşık Veysel’i, onun ruhundaki o derin hüzün ve toprak sevgisiyle harmanlayarak resmetmiştir.
Nar, Balık ve Kuş
Bedri Rahmi Eyüboğlu eserleri denince gözümüzün önüne hemen o dolgun narlar, kıvrak balıklar ve özgür kuşlar gelir. Ama o bunları sadece "doğa olsun" diye çizmiyordu. Nar onun için bereketti; tek bir kabuğun içinde binlerce hayatın saklı olmasıydı.
Balık ise hem denizlere olan tutkusu hem de Anadolu’nun o akışkan, durdurulamaz enerjisiydi. Eserlerinde sıkça gördüğümüz "yazma" motifleri ise sanatçının modern resmi yerel sanatla evlendirme çabasının en güzel meyveleridir. O, Batı’nın tekniğini aldı ama içine bu toprakların baharatını kattı.
Bedri Rahmi Mavisi
Sanat tarihimizde "Mavi" dendiğinde akla gelen ilk isim odur. Ancak onun mavisi sadece paletindeki bir boya tüpünden çıkmaz; o renk, yaşanmışlıkların, dostlukların ve deniz kokan sabahların bir özetidir. Bedri Rahmi Eyüboğlu, Azra Erhat ve kardeşi Sabahattin Eyüboğlu ile birlikte bugün hepimizin bildiği "Mavi Yolculuk" kavramını literatürümüze sokan asıl isimdir.
Onun için deniz sadece seyredilecek bir manzara değil, adeta içine girilip ruhun yıkandığı bir mabetti. Bodrum’un o henüz bozulmamış balıkçı teknelerinde, Ege’nin bakir koylarında geçen haftalar; tablolarındaki o hür, ferah ve derin maviyi besledi.
Bedri Rahmi eserleri içinde karşımıza çıkan o neşeli balıklar, aslında o teknelerde paylaşılan bir dilim ekmeğin, demli bir çayın ve gece yarılarına kadar süren sanat sohbetlerinin tuvale düşen yansımalarıdır. O, maviyi sadece boyamadı; denizin içinde yaşadı ve oradan topladığı her huzur kırıntısını bir inci gibi eserlerine dizdi. İşte bu yüzden "Bedri Rahmi Mavisi"ne baktığınızda sadece bir renk görmezsiniz; yüzünüze vuran bir Ege rüzgarı hissedersiniz.
Bedri Rahmi'nin renkli dünyasından çıkıp, genel bir sanat tarihi turuna katılmak için kapsamlı Türk ressamların eserlerini ele aldığımız yazımıza bekleriz.
Duvar Mozaikleri
Bedri Rahmi’nin sanatı dört duvar arasına, çerçevelerin içine sığmayacak kadar taşmıştı. O, sanatın herkes için ulaşılabilir olmasını istiyordu. Bu yüzden şehirleri dev birer tuval olarak kullandı.
Bugün İstanbul’da İMÇ (İstanbul Manifaturacılar Çarşısı) duvarlarına, İzmir’in sokaklarına veya büyük otellerin lobilerine baktığınızda karşınıza çıkan dev mozaik panolar, onun "sanatı sokağa çıkarma" hayalinin ürünleridir. Binlerce küçük renkli taşın bir araya gelerek oluşturduğu o dev figürler, Bedri Rahmi’nin sabrını ve bu topraklara olan borcunu ödeme biçimidir.
Sanatçı, şehrin ruhunu oluşturan kuşları, balıkları, minareleri, kuleleri ve kubbeleri modern bir dille soyutlayarak masalsı bir İstanbul kompozisyonu sunmuştur.
On’lar Grubu ve Geleceğin Sanatçılarını Yetiştirmek
Bedri Rahmi’nin sanatı sadece kendi fırçasıyla sınırlı kalmadı; o, Akademi’deki atölyesinde tam bir 'hoca' ekolü yarattı. Öğrencileriyle birlikte kurduğu 'On’lar Grubu', Türk resminde yerelliği ve modernizmi savunan en güçlü seslerden biri oldu. Onun atölyesinden geçen her genç sanatçı, Bedri Rahmi’nin o bitmek bilmeyen heyecanından bir parça kaptı. Bugün modern Türk resmine baktığımızda gördüğümüz o cesur renk kullanımları ve motif aşkı, aslında ustanın öğrencilerinin kalbine ektiği o küçük tohumların büyümesidir. Bedri Rahmi eserleri kadar, yetiştirdiği sanatçılar da onun bu topraklara bıraktığı en büyük mirastır.
Güzel Sanatlar Akademisi'ndeki hocası olan bu dev ismi tanımak, Bedri Rahmi'nin gelişimini anlamak için İbrahim Çallı sanat kariyeri hakkında bilgi edinmeyi gerektirir.
Bir Aşkın ve Hüznün Resmi: Karadut
Yazının başında dedik ya, o hem boyayla hem kelimeyle anlatırdı derdini. Bedri Rahmi’nin hayatındaki en büyük kırılmalardan ve eserlerine en çok yansıyan duygulardan biri de Mari Gerekmezyan’a olan aşkıdır. Meşhur "Karadut" şiiri sadece bir edebiyat eseri değil, aynı zamanda tablolarındaki o koyu kırmızının, o derin bakışlı kadın figürlerinin de ilham kaynağıdır. Ressamın fırçası, şairin diliyle birleşince ortaya çıkan şey, Türk sanat tarihinin en samimi ve en dokunaklı dönemini oluşturmuştur.
Her büyük sanatçının arkasında bir fırtına vardır. Bedri Rahmi’nin fırtınası ise Mari Gerekmezyan’dı. Akademi’deki asistanlığı sırasında tanıdığı Mari, onun hem aşkı hem de en önemli modellerinden biri oldu. Mari’nin genç yaşta hayatını kaybetmesi, Bedri Rahmi’nin sanatında daha koyu renklerin, daha derin hüzünlerin kapısını araladı. İşte 'Karadut' şiirindeki 'çatalkaram, çingenem' dizeleri, aslında bir yandan fırçayla Mari'nin büstünü yapan bir aşığın feryadıdır. Bu hüzün, sanatçının eserlerine o güne kadar olmayan bir ruhsal derinlik ve dramatik bir katman ekledi.
Eyüboğlu'nun Anadolu sevgisine karşılık, gurbette kendi iç dünyasını renklendiren Fikret Mualla'nın hikayesi tezat bir çekicilik sunuyor.
💡 Biliyor muydunuz?
1949 yılında bir davette "Karadut"u okurken hıçkırıklara boğulup masayı terk eden Bedri Rahmi'nin yanında, bu büyük yasa sessizce tanıklık eden eşi Eren Eyüboğlu vardı. Eren Hanım, eşinin Mari’ye olan bu derin aşkını büyük bir asalet ve bağlılıkla göğüslemiş; tıpkı şiirdeki gibi "karadut lekesi" hayatlarından hiç çıkmamıştır.
Öne Çıkan Bedri Rahmi Eyüboğlu Eserleri
Bedri Rahmi’nin mirası öylesine geniştir ki, hangi tablosuna baksanız başka bir Anadolu hikâyesi anlatır. Ama bazıları vardır ki, sanatçının ruhunu en saf haliyle yansıtır.
'Han Kahvesi' ve 'Kemerburgaz'
Bedri Rahmi eserleri arasında özel bir yere sahip olan "Han Kahvesi", onun halk yaşamına duyduğu derin ilginin bir kanıtıdır. Köylülerin, esnafın o dumanlı ama samimi sohbetlerini tuvale taşırken kullandığı renk paleti, bizi o anın içine hapseder. "Kemerburgaz" ve "Tophane" gibi semtleri resmettiği tablolarında ise şehrin karmaşasını değil, o semtin kendine has şiirini görürüz.
Ve sırasıyla; "Çocuk", "Maria'nın Portresi".
Dönemin entelektüel ortamını paylaşan yakın dostu Abidin Dino eserleri incelemesi ile sanatçıların arasındaki o güçlü bağı daha iyi kavrayabilirsiniz.
Yazmacılık ve Geleneksel Dokunuşlar
Sanatçının 1950’lerden sonra iyice yoğunlaştığı "yazmacılık" tekniği, Bedri Rahmi Eyüboğlu eserleri için bir dönüm noktasıdır. O, geleneksel ahşap baskı tekniklerini modern resimle birleştirerek, Anadolu motiflerini sadece bir süs olmaktan çıkarıp başlı başına bir sanat objesi haline getirdi. Bugün evlerimizde gördüğümüz o balık figürlü örtülerin, kuşlu panoların atası işte bu vizyondur.
Günümüzde Bedri Rahmi Etkisi
Peki, Bedri Rahmi bugün nerede? Sadece müze duvarlarında mı? Kesinlikle hayır. Bedri Rahmi, sanatı hayatın her alanına yaymayı başaran nadir isimlerdendir. Bugün modern tekstil tasarımlarında, şık restoranların duvar mozaiklerinde veya en sevdiğiniz bir yazarın kitap kapağında onun çizgileriyle karşılaşabilirsiniz. Bedri Rahmi Eyüboğlu eserleri, birer 'eser' olmanın ötesine geçip birer 'yaşam tarzı' objesi haline dönüşmüştür. Onun balık figürlü yazmaları bugün hala modacılara ilham veriyor, nar motifleri modern evlerin en şık köşelerini süslüyor. O, sanatı fildişi kulelerinden indirip, pazar torbamıza kadar sokmayı başaran halkın sanatçısıdır.
Bedri Rahmi'nin öğrencisi sayılabilecek kuşaklarda iz bırakan, çizgiyi şiirselleştiren Devrim Erbil eserleri sanatın sürekliliğini kanıtlıyor.
Bizim "Mavi" Şairimiz
Bedri Rahmi Eyüboğlu, bu toprakların yetiştirdiği en "yerli" ama aynı zamanda en "evrensel" sanatçılardan biridir. O bize şunu öğretti: En güzel renkler kendi bahçemizde, en güzel desenler annelerimizin sandığındadır. "Aydın mısın?" diye soranlara, bir köylü pazarındaki heybenin güzelliğini anlatarak cevap veren bu usta, sanatı fildişi kulelerinden indirip sokağa, pazara ve gönüllere taşımıştır.
Onun fırçasından çıkan bir balık, sadece bir balık değildir; bir özgürlük şarkısıdır. Onun narı, sadece bir meyve değil; bu coğrafyanın bereketidir. Bugün Bedri Rahmi dendiğinde yüzümüzde bir tebessüm beliriyorsa, bunun sebebi onun hayata olan bitmek bilmeyen aşkıdır.
Yazımızı, ustanın yazımızın en başında verdiğimiz o meşhur sözün tamamıyla bitirelim:
En azından üç dil bileceksin
en azından üç dilde
ana avrat dümdüz gideceksin
en azından üç dil
çünkü sen ne tarih ne coğrafya
ne şu ne busun
oğlum mernuş
sen otobüsü kaçırmış bir milletin çocuğusun...
Yapay zekâ ile özetle
Makaleyi beğendiniz mi? Puanlayın!
Loading...
