Eğer Türk sanat tarihini uçsuz bucaksız bir deniz olarak hayal edersek, Abidin Dino o denizin üzerinde her yöne yelken açabilen, fırtınalardan korkmayan ve her limandan yeni bir renk toplayan en mahir kaptandır. Onu sadece bir "ressam" kalıbına sığdırmak, devasa bir çınarın sadece bir dalından bahsetmek gibidir. Dino; eline kalem aldığında şair, fırça aldığında ressam, kamera arkasına geçtiğinde yönetmen, toprağa dokunduğunda ise bir Anadolu dervişidir.
Onun hikâyesi Cenevre’nin steril havasında başlayıp Paris’in entelektüel ışıklarıyla yıkanmış olsa da, ruhunun asıl pusulası her zaman bu toprakların insanını göstermiştir. Picasso ile aynı masada sanat tartışan, Gertrude Stein’ın dostluğunu kazanan bu dünya vatandaşı; sürgün edildiği Adana’nın kavurucu sıcağında ırgatın nasırlı elindeki estetiği keşfedecek kadar da bu topraklara kök salmıştır.
Abidin Dino demek; sınırsız bir merak, bitmek bilmeyen bir üretim ve her şeyden önemlisi, en karanlık dönemlerde bile "mutluluğun" izini süren sarsılmaz bir iyimserlik demektir. Bugün bir Abidin Dino sanat eseri ile karşılaştığınızda, sizi selamlayan şey sadece kusursuz bir çizgi değil, bir ömre sığdırılmış binlerce hikâye ve dünyaya duyulan o kocaman aşktır.
Dino’nun evrensel sanat dilini kavradıktan sonra, yerel ekolleri şekillendiren diğer Türk ressamların eserlerini tanımaya ne dersiniz?
Mutluluğun Resmi
Türk sanat tarihinin belki de en meşhur, en dokunaklı ve en çok merak edilen sorusuyla başlayalım:
Sen mutluluğun resmini yapabilir misin Abidin?
Nazım Hikmet - "Saman Sarısı" Şiirinden
Nâzım Hikmet, Saman Sarısı şiirinde dostuna böyle seslendiğinde, aslında sadece bir tabloyu değil; savaşların, hapislerin ve sürgünlerin yorduğu bir neslin sığınacak limanını arıyordu.
Peki, Abidin Dino bu soruya ne cevap verdi? O, fırçasını eline alıp tek bir tuvalde "İşte budur!" demedi. Dino için mutluluk; bir fildişi kulesindeki kusursuzluk değil, hayatın tüm zorluklarına rağmen bir arada durabilen, emeği paylaşan insanların ortak neşesiydi. Bir sofranın etrafında toplanan kalabalık bir aileyi, tarladan dönen köylülerin yorgun ama vakur gülüşünü çizdi.
Sosyal medyada dolanan bazı içeriklerde yandaki resmi Abidin Dino'nun Nazım Hikmet'e ithafen "Mutluluğun Resmi" olarak çizdiği sıkça paylaşılır.
Peki gerçekten bu resim mutluluğun resmi mi? Kimilerine göre evet kimilerine göre hayır. Biraz göreceli değil mi?
Ama aslında Abidin Dino mutluluğun resmini çizmemişti... Nazım'ın bu sorusuna Dino'nun bir röportajında şu cevabı verdiği rivayet edilmektedir.
“Mutluluğun değil ama sevincin resmini zaman zaman yaptım. Mutluluk süreklilik gerektiren bir şey. Resim tarihinde pek de yapabilen olmadı. Korkunun, çirkinliğin, sefaletin, mutsuzluğun yapıldı da, mutluluğun hayır."
Onun her bir Abidin Dino sanat eseri, aslında bu sorunun peşine düşülmüş birer kanıttır. Mutluluk onun fırçasında durağan değil, akışkan ve paylaşılabilir bir olguydu. O, mutluluğun resmini tek bir kareye sığdıramayacak kadar büyük bir umudun ressamıydı.
Ve Nazıma asıl cevabını bir şiirle verecekti...
Mutluluğun Resmi
Kokusu buram buram tüten
Limanda simit satan çocuklar
Martıların telaşı bambaşka
İşçiler gözler yolunu.
İnebilseydin o vapurdan
Ayağında Varnanın tozu
Yüreğinde ince bir sızı.
Mavi gözlerinde yanıp tutuşan
hasretle kucaklayabilseydim
seninle, bir daha.
Davullar çalsa, zurnalar söyleseydi
Bağrımıza bassaydık seni Nazım,
Yapardım mutluluğun resmini
Başında delikanlı şapkan,
kolların sıvalı, kavgaya hazır
Bahriyeli adımlarla düşüp yola
Gidebilseydik Meserret Kahvesine,
İlk karşılaştığımız yere
Ve bir acı kahvemi içseydin.
Anlatsaydık
o günlerden, geçmişten, gelecekten,
Ne günler biterdi,
Ne geceler…
Dinerdi tüm acılar seninle
Bir düş olurdu ayrılığımız,
anılarda kalan.
Ve dolaşsaydık Türkiyeyi
bir baştan bir başa.
Yattığımız yerler müze olmuş,
Sürgün şehirler cennet.
İşte o zaman Nazım,
Yapardım mutluluğun resmini
Buna da ne tual yeterdi;
ne boya…
Picassoyla Tanışması
Bir de madalyonun diğer yüzü var; Abidin’in o herkesçe bilinmeyen, derinlerde kalmış hikâyeleri. Mesela 1949 yılının Paris’i... Dönemin devi Picasso ile Abidin Dino yan yana. Bu sadece iki ressamın tanışması mı? Hayır... iki dev enerjinin birbirini tartmasıydı. Picasso gibi zor beğenen bir adamın Dino’nun çizgilerine duyduğu o saygı, Abidin’in sanatını daha da evrensel bir çizgiye çekti. Ama Dino, Picasso’yu taklit etmek yerine ondan aldığı o "özgürlük" duygusunu kendi toprağının dertleriyle harmanladı.
Şu "Eller" mevzusuna bir daha dönelim ama bu kez farklı bir pencereden. Abidin, o meşhur "Eller" kitabını tam 23 yıl boyunca ilmek ilmek işledi, yazdı ve resimledi. Düşün, çeyrek asra yakın bir zaman boyunca tek bir temaya tutunmak... Bu sadece bir sanat tutkusu değil, insanın evrensel dilini çözme inadıdır. O kitapta eller sadece resim değildir; sessiz bir dildir, bağırmayan bir manifestodur. Dino, dünyanın neresine gidersen git, hangi dili konuşursan konuş, insanların elleriyle birbirini anlayabileceğini o 23 yıllık sabrıyla kanıtladı.
Tabii bir de o can yakıcı "Yürüyüş" tablosu var ki, bakınca insanın boğazı düğümlenir. Abidin Dino sanat eseri dendiğinde genellikle o naif ve umutlu çizgiler akla gelir ama "Yürüyüş", onun savaş travmasıyla, insanlık dramıyla ve o bitmek bilmeyen göçlerle hesaplaştığı en sert işidir. O tablodaki figürler sanki sadece yolların değil, koca bir tarihin yükünü sırtlanmış gibi ilerlerler. Abidin orada sadece fırça sallamamış, bir dönemin acısını tuvale çivilemiş gibidir. İşte Dino’yu devleştiren de budur; o hem mutluluğun resmini arayacak kadar umutlu, hem de insanlığın çektiği o büyük dramı iliklerine kadar hissedecek ve hissettirecek kadar gerçekçidir.
Modernizmin öncülerinden Dino’yu okurken, geleneksel Türk resminin zirvesi olan Kaplumbağa Terbiyecisi tablosu incelemesi ile aradaki bağı kurabilirsiniz.
"Eller" Serisi
Eller" serisi Abidin’in dünyadaki imzasını en sert attığı yerdir. Bir düşünün, adam oturup bıkmadan usanmadan sadece el çiziyor. Niye? Çünkü suratın binbir maskesi vardır, yalan söyler, rol yapar ama eller öyle mi? Bir adamın eli, onun hayat hikayesinin en dürüst özetidir. Bir ırgatın parmaklarındaki o sertlik, bir ananın şefkatindeki o yumuşaklık ya da bir ressamın fırçayı tutuşundaki o titiz kavga... Abidin Dino eserleri içinde bu eller, aslında hayatın ta kendisini haykıran birer çığlık gibidir. Gereksiz hiçbir süse püse girmeden, sadece siyahın ve beyazın o keskin gücüyle insanın bu dünyadaki "ben buradayım" deyişini kağıda mühürlemiştir.
Sürgün edildiği Adana’nın o cehennem sıcağında, pamuk tarlalarındaki o devasa emeği gördüğünde de aynı şeyi yaptı. Paris’in şık salonlarında Picasso ile karşılıklı şarap içip sanat tartışırken neyse, Çukurova’nın tozunda toprağında ırgatla dertleşirken de oydu. Abidin Dino sanat eseri denince insanların aklına sadece pahalı tabloların gelmesi bu yüzden ona bir hakarettir aslında. Çünkü o çizgiler; toprağın, alın terinin ve bitmek bilmeyen o inadın resmidir. Yani Abidin sadece resim yapmadı; o çizgilerle bir ulusun derdini, umudunu ve o meşhur "mutluluk" arayışını bir nevi tarih gibi not düştü.
Her ikisi de çok yönlü olan bu sanatçılardan Bedri Rahmi Eyüboğlu'nun şiirle resmi nasıl birleştirdiğini keşfedin.
"Çiçekler" Serisi
Abidin’in çiçekleri öyle vazoda uslu uslu duran, "aman ne güzel kokuyor" dedirten cinsten değildir. Onlar sanki toprağın altından bir hışımla fışkırmış, hayata karşı diklenmiş birer isyan bayrağı gibidir. Dino, çiçeği çizerken onun narinliğini değil, o narinliğin içindeki acayip inadı resmeder. Hani betonu delip çıkan o meşhur otlar vardır ya; işte Abidin’in çiçekleri tam da odur.
Fırçasını öyle bir sallar ki, bakarken o çiçeğin rüzgarda nasıl sallandığını, güneşten nasıl güç aldığını iliklerinde hissedersin. Renkler birbirine karışmaz, her biri "ben de buradayım ve yaşamaya devam ediyorum" diye bağırır. Aslında Dino, o meşhur "mutluluğun resmi" sorusuna bir cevap da bu çiçeklerle verir; ona göre mutluluk, her türlü zorluğa rağmen her bahar yeniden, daha güçlü açabilmektir.
Aslında Abidin için o bir çift çiçek, sadece bir doğa parçası değil; en dar zamanlarda bile insana nefes aldıran o küçücük ama devasa umuttur. O, fırçasını kağıda her vurduğunda sanki bize şunu hatırlatır: "Bak, dünya hala dönüyor ve her şeye rağmen bir yerlerde renkler fışkırmaya devam ediyor." Onun çiçekleri solmaz, vazolara sığmaz; onlar zihnimizde hep o en taze, en hırçın ve en samimi haliyle kalır. Dino, o narin yaprakların arasına koca bir ömrün sabrını ve yaşama sevincini sığdırmayı başarmış nadir bir büyücüdür.
Dino’nun dahil olduğu yenilikçi grupların tepki gösterdiği ama saygı duyduğu İbrahim Çallı sanat kariyeri dönemin ruhunu anlamak için kritik önemde.
"Köylü Kadın" Eseri
Abidin Dino’nun fırçasında köylü kadını demek, Çukurova’nın o sarı sıcağında pamuk toplayan, güneşten kavrulmuş ama pes etmemiş bir irade demektir. O meşhur çizgileriyle bu kadınları resmederken, üzerlerindeki şalvarın kıvrımından çok, omuzlarındaki hayat yükünün ağırlığına odaktır. Abidin Dino sanat eseri içinde bu figürler, Anadolu’nun bitmek bilmeyen sabrını temsil eder. O meşhur "Eller" serisindeki o dürüstlük, burada kadınların yüzündeki derin çizgilerde ve nasırlı avuçlarında kendini gösterir.
Bu eserlerdeki en çarpıcı nokta, kadınların duruşundaki o sarsılmaz asalettir. Dino onları çizerken anatomik detaylarda boğulmaz; aksine, tek bir güçlü hatla o kadının toprağa ne kadar köklü bağlandığını anlatır bize. Abidin Dino eserleri içinde köylü kadınları, sadece birer figür değil, bereketin ve emeğin kutsal birer simgesidir. O, bu kadınların yüzüne bakarken aslında koca bir coğrafyanın kaderini, direncini ve o hiç sönmeyen hayat ışığını görür.
Gereksiz hiçbir süslemenin olmadığı, sadece emeğin o en saf halinin konuştuğu bu tablolar, Dino’nun "insanı anlamak" derdinin en güzel meyveleridir. Onun fırçasıyla ölümsüzleşen o kadınlar, bugün hala bir müze duvarından bize bakarken; toprağın, alın terinin ve onurlu bir bekleyişin ne demek olduğunu fısıldarlar.
"Deniz Küstü" Eseri
Yaşar Kemal o meşhur "Deniz Küstü" romanını yazdığında, denizin o pırıl pırıl maviliğinin nasıl bir kirliliğe, nasıl bir vicdansızlığa kurban edildiğini anlatıyordu. Abidin Dino ise dostunun bu çığlığına fırçasıyla öyle bir karşılık verdi ki, ortaya çıkan çizgiler romanın kelimelerini adeta ete kemiğe büründürdü. Bu seride Abidin’in o bildiğimiz neşeli, kıvrak çizgileri gider; yerine daha sert, daha düşündürücü ve bir o kadar da hüzünlü lekeler gelir.
Abidin Dino’nun, can dostu Yaşar Kemal’in aynı isimli romanı için fırçaya döktüğü bu çalışma; denizin sadece rengini değil, kırgınlığını da anlatır. Gökyüzü ile denizin birbirine karıştığı o dumanlı gri-mavi atmosferde, ufuk çizgisine dizilmiş küçük balıkçı tekneleri, aslında doğanın sonsuzluğu karşısında insanın ne kadar küçük ve bazen de ne kadar yıkıcı olduğunu fısıldar.
Dino, burada fırçasını bir "çığlık" gibi kullanmış; denizin o eski neşesini değil, insanın eliyle kirlettiği bir ekosistemin sessiz vedasını resmetmiştir.
"Antibes" Eseri
1950’lerin başında, o masmavi Akdeniz’in kıyısında, Antibes’teki meşhur Grimaldi Şatosu’nda Abidin’i hayal et. Bir yanda Picasso, diğer yanda bizim Abidin; seramikler, tuvaller ve boyalar arasında tam bir sanat çılgınlığı yaşıyorlar. İşte bu atmosferden doğan "Antibes" serisi, Dino’nun fırçasının o bildiğimiz hırçınlığını, Akdeniz’in ışığı ve neşesiyle evlendirdiği yerdir.
Bu eserlerde Abidin, denizden yeni çıkmış o taze gümüşi parıltıları, ağlara takılan balıkların çırpınışını ve sahilin o bitmek bilmeyen ritmini resmeder. Ama öyle klasik bir manzara gibi değil; çizgiler burada iyice basitleşir, neredeyse birer sembole dönüşür.
Abidin Dino sanat eseri denince o "leke ve çizgi" uyumunun zirvesini biz bu seride görürüz. Mavinin en canlı tonları, güneşin sarısıyla öyle bir çarpışır ki, tabloya bakarken yüzüne o iyotlu deniz kokusu çarpıyor sanırsın
Abidin Dino, sadece fırça sallayan bir ressam değil; ömrünü "mutluluğun resmi"ni aramaya adamış bir fikir işçisidir. Paris’te Picasso ile seramik yapan, Antibes kıyılarında Akdeniz’in ışığını kovalayan bu dev adam; ruhunun yarısını hep Anadolu’nun sarı sıcağında bıraktı. Yaşar Kemal’in "Deniz Küstü" feryadına çizgileriyle ses veren, 23 yıl boyunca bıkmadan usanmadan insanın en dürüst aynası olan "Eller"i çizen Dino, sanatı halktan ve emekten asla koparmadı.
İki farklı Paris hikayesi: Biri Fikret Mualla'nın hüzünlü dünyası, diğeri Dino’nun entelektüel mücadelesi... Kıyaslamayı siz yapın.
O kazandığı birincilik ödülleri ya da dünya çapındaki şöhreti için değil; bir ırgatın nasırlı elindeki estetiği, köylü kadınının vakur duruşunu ve toprağın bereketini ölümsüzleştirmek için yaşadı. 1993’te Paris’te bu dünyaya veda ederken geride sadece tablolar değil, en karanlık günlerde bile gülümseyebilen bir umut mirası bıraktı. Bugün bir Abidin Dino sanat eseri karşısına geçtiğinizde hissettiğiniz o sıcaklık, işte o bitmek bilmeyen yaşam sevincinin ta kendisidir.
Dino'nun lekeci ve figüratif soyutlamalarından, çizgilerin egemenliğindeki Devrim Erbil eserleri dünyasına geçerek sanatın evrimini izleyin.
Yapay zekâ ile özetle
Makaleyi beğendiniz mi? Puanlayın!
Loading...
